Kısa bilgi

Maruziyet, bir etkenin etkisine açık olma veya o etkenle temas etme durumudur. Dumanı solumak, gürültülü bir ortamda bulunmak ya da tehlikenin etkileyebileceği bir bölgede yaşamak farklı maruziyet örnekleridir.

Maruziyet ne demek, maruz kalmak ne anlama gelir?

Maruziyet sözcüğü, “maruz kalma” durumunu adlandırır. Afet yönetiminde insanlar kadar yapılar, altyapı ve diğer değerler de bir tehlikenin etki alanında bulunabilir. Örneğin taşkın tehlikesi bulunan yerdeki yerleşim, henüz su baskını yaşanmamış olsa bile bu tehlikeye açıktır. İş sağlığı bağlamında ise hangi etkene, hangi yolla ve ne kadar süreyle temas edildiği önem kazanır. Bu nedenle kelimeyi yalnızca yangında duman solumak anlamında kullanmak kapsamını daraltır.[1]

Tehlike, maruziyet ve risk arasındaki fark

Tehlike zarar verme potansiyelini; maruziyet bu etkiye açık insanları veya değerleri; risk ise belirli koşullarda kaybın gerçekleşme olasılığını anlatır. Bir taşkın örneğinde taşkın tehlikedir, etkilenebilecek bölgedeki konutlar maruz kalan unsurlardır. Olası kayıp değerlendirilirken yapıların dayanıklılığı ve korunma imkânları da dikkate alınır. Bu kavramlar ilişkili olsa da birbirinin yerine kullanılmaz. Maruziyet bilgisi tek başına gerçekleşecek zararın miktarını belirlemez.[1]

Duman, kimyasal ve gürültü maruziyeti örnekleri

İtfaiyecilikte duman ve yangın artıklarındaki maddeler, kullanılan kimyasal ürünler, egzoz, ısı ve gürültü farklı mesleki tehlikelerdir. Bu örnekler aynı ölçüm yöntemiyle değerlendirilmez: bir gazın ortam düzeyi ile gürültünün düzeyi farklı büyüklüklerdir. Bu yüzden “maruziyet var” ifadesini okurken etkenin adını ve değerlendirmenin hangi koşullarda yapıldığını da aramak gerekir.[5]

Maruziyet mutlaka zarar oluştuğu anlamına mı gelir?

Hayır. Tehlikenin etki alanında bulunmak ile kaybın gerçekleşmiş olması aynı şey değildir. Afet bağlamında maruz kalan bir yapı, mutlaka hasar almış yapı demek değildir. Kişisel bir sağlık sonucunu da yalnız bu kelimeden çıkarmak doğru olmaz; ilgili etkenin ve olayın ayrı değerlendirilmesi gerekir. Kelimenin geçtiği raporun bağlamı, genel bir tanımdan daha fazla bilgi sağlar.[1]

Tanım

Maruziyet; insan, yapı, ekipman veya diğer değerlerin bir tehlikenin etkileyebileceği yerde veya koşulda bulunmasıdır. İş sağlığı ve güvenliği bağlamında ise kişinin fiziksel, kimyasal, biyolojik veya başka bir tehlikeli etkene temas etmesi ya da bu etkenin etkisi altında kalması anlamında kullanılır. AFAD, “maruz kalma/maruziyet” kavramını afet bölgelerinde ve riskli üretim alanlarında bulunan insan, yapı ve sistemlerin potansiyel kayıp tehdidi altında olması şeklinde tanımlamaktadır.[1]

Maruziyet ile tehlike aynı şey midir?

Hayır. Tehlike ve maruziyet farklı kavramlardır. Tehlike, zarar verme potansiyeli olan kaynak veya durumdur. Maruziyet ise insanın veya başka bir unsurun bu tehlikenin etkisine açık durumda bulunmasıdır. Örneğin yoğun duman bir tehlike olabilir. Bir itfaiyecinin bu dumanın bulunduğu ortamda çalışması ise maruziyet oluşturur. ILO eğitim materyallerinde de maruziyet, kişinin bir tehlikeyle temas ettiği durum olarak açıklanmaktadır.[2]

İtfaiyecilikte hangi maruziyetler görülür?

İtfaiyecilikte maruziyet yalnızca alev veya yüksek sıcaklıkla sınırlı değildir. Görev sırasında personel; - yoğun ısı ve radyant ısıya, - yangın dumanına, - karbon monoksit ve diğer gazlara, - yanma ürünleri ve partiküllere, - kimyasal maddelere, - dizel egzozuna, - yüksek gürültüye, - ağır fiziksel yüke maruz kalabilir. NIOSH, itfaiyecilerin duman ve enkazdaki kimyasallar, yangın söndürmede kullanılan kimyasal ürünler, benzin/dizel egzozu, ısı stresi ve gürültü gibi çok sayıda tehlikeyle karşılaşabildiğini belirtmektedir.[3]

Maruziyetin süresi ve düzeyi neden önemlidir?

Bir tehlikeye maruz kalmanın etkisi yalnızca “maruz kaldı / kalmadı” şeklinde değerlendirilmez. Maruziyetin süresi, yoğunluğu, sıklığı ve etkene ulaşma yolu da önemlidir. Örneğin kısa süreli düşük yoğunluklu bir duman maruziyeti ile uzun süreli yoğun duman maruziyeti aynı değildir. ILO, risk düzeyinin tehlikenin şiddeti ile birlikte maruziyetin süresi ve sıklığından etkilenebileceğini belirtmektedir. Yangın dumanında bulunan maddelerin yoğunluğu da yangının türü, yanan malzemeler ve meteorolojik/operasyonel koşullara göre değişebilir.[2]

Maruziyet nasıl azaltılır?

Maruziyetin azaltılmasında temel yaklaşım, mümkün olduğunda tehlikeyi ortadan kaldırmak veya kişinin tehlikeyle temasını sınırlandırmaktır. İtfaiyecilikte bu yaklaşım; - uygun kişisel koruyucu donanım kullanılması, - temiz hava solunum cihazının gerektiği durumlarda kullanılması, - sıcak bölgedeki çalışma süresinin yönetilmesi, - duman ve kontamine alanlarla gereksiz temasın azaltılması, - operasyon sonrası ekipman ve personel dekontaminasyonu, - uygun havalandırma ve olay yeri organizasyonu gibi uygulamaları içerebilir. NIOSH, maruziyetleri azaltmak için mühendislik ve idari kontrollerin kullanılmasını, bunların yeterli olmadığı durumlarda uygun kişisel koruyucu donanımın devreye alınmasını önermektedir.[3]

Güvenlik notu

İçerik AFAD afet yönetimi terminolojisi ile ILO ve NIOSH iş sağlığı ve güvenliği kaynakları esas alınarak hazırlanmıştır. Maruziyetin sağlık ve güvenlik üzerindeki etkisi tehlikenin türüne, yoğunluğuna, süresine, sıklığına ve maruziyet yoluna göre değişebilir.

İlgili mevzuat

Mevzuat ve standart rehberini inceleyin

Kaynakça ve ileri okuma

Kaynakların kapsamı ve uygulanabilirliği birlikte değerlendirilmelidir.