Yangın Söndürme Maddeleri

Yangın söndürme maddesi nedir?

Yangın söndürme maddesi; yanmanın devam etmesi için gerekli şartlardan birini veya birkaçını etkileyerek yangının kontrol altına alınmasına veya söndürülmesine yardımcı olan madde ya da ajandır. Söndürme maddesinin seçimi yalnızca “hangi madde daha güçlüdür?” sorusuna göre yapılmaz. Yanan malzemenin türü, yangın sınıfı, ortamın açık veya kapalı olması, elektriksel tehlike, yeniden tutuşma riski, personel güvenliği ve kullanılan ekipmanın özellikleri birlikte değerlendirilir. Bu nedenle su, köpük, kuru kimyevi toz, karbondioksit veya başka bir söndürücü ajan tek başına bütün yangın türleri için uygun değildir. İstanbul İtfaiyesi de yangın söndürücü seçiminde yangının türüne uygun söndürücü kullanılmasının önemini özellikle vurgulamaktadır.^[2]

Yangın nasıl söndürülür? Temel söndürme prensipleri

Yanmanın devam edebilmesi için yanıcı madde, yeterli ısı ve oksijenin uygun koşullarda bir arada bulunması gerekir. Söndürme işlemi bu şartlardan birinin veya birkaçının etkisiz hâle getirilmesine dayanır. Temel söndürme etkileri genel olarak şunlardır: Soğutma: Isının azaltılmasıdır. Su bu yöntemin en bilinen örneğidir. Boğma: Yangının oksijenle temasının azaltılması veya kesilmesidir. Köpük örtüsü ve bazı gazlı sistemler bu etkiye katkı sağlar. Yanıcı maddeyi ortadan kaldırma: Yakıt kaynağının kesilmesi veya ortamdan uzaklaştırılmasıdır. Gaz yangınlarında gaz akışının kesilmesi bunun önemli bir örneğidir. Kimyasal zincir reaksiyonunu engelleme: Bazı kuru kimyevi tozların alev bölgesindeki zincirleme reaksiyonlara müdahalesiyle gerçekleşir. Uygulamada bir söndürücü madde aynı anda birden fazla söndürme etkisi gösterebilir.^[3]

Yangın sınıfı neden söndürücü seçiminde önemlidir?

Türkiye’de kullanılan Avrupa standardı temelli yangın sınıflandırmasında yangınlar yanıcı maddenin türüne göre değerlendirilir. A sınıfı: Katı yanıcı maddeler Örnek: ahşap, kâğıt, tekstil. B sınıfı: Yanıcı sıvılar ve sıvılaşabilir maddeler Örnek: benzin, solventler ve bazı yakıtlar. C sınıfı: Yanıcı gazlar Örnek: LPG, propan ve metan. D sınıfı: Yanabilen metaller Örnek: magnezyum, sodyum ve bazı metal türleri. F sınıfı: Pişirme cihazlarındaki bitkisel ve hayvansal yağ yangınları. Türkiye/EN sınıflandırmasında “elektrik yangını” adıyla ayrı bir E sınıfı kullanılmaz. Enerjili elektrikli ekipman bulunması, yangın sınıfından ayrı olarak değerlendirilmesi gereken bir elektriksel tehlikedir. TSE kaynaklarında A, B, C, D ve F yangın sınıfları bu sistem içerisinde ele alınmaktadır.^[4]

Su ile yangın söndürme

Su, yangınla mücadelede en yaygın kullanılan söndürücü maddelerden biridir. Temel etkisi soğutmadır. Isıyı bünyesine alarak yanıcı maddenin sıcaklığının düşmesine yardımcı olur ve uygun koşullarda yeniden tutuşma riskini azaltabilir. Özellikle ahşap, kâğıt, tekstil ve benzeri A sınıfı katı madde yangınlarında etkili bir söndürme maddesidir. Binaların Yangından Korunması Hakkında Yönetmelik de A sınıfı yangın çıkması muhtemel yerlerde sulu söndürücüleri öncelikli seçeneklerden biri olarak saymaktadır. Türkoğlu Avukatlık Ofisi Ancak su her yangında kullanılmaz. Suyla tehlikeli biçimde reaksiyona giren maddelerde, bazı yanıcı sıvılarda, kızgın yağlarda ve elektriksel risk bulunan durumlarda doğrudan su kullanımı ciddi tehlike oluşturabilir.^[1]

Su hangi yangınlarda kullanılmamalıdır?

“Yangın varsa su kullanılır” yaklaşımı doğru değildir. Özellikle kızgın yemek yağlarının üzerine su dökülmesi son derece tehlikelidir. Su, yüksek sıcaklıktaki yağın altında hızla buharlaşarak yanan yağın çevreye sıçramasına ve yangının ani şekilde büyümesine neden olabilir. Yanıcı sıvı yangınlarında da suyun doğrudan ve kontrolsüz uygulanması yanan sıvının yayılmasına yol açabilir. Ayrıca enerji altında bulunan elektrik ekipmanlarında söndürücü ajan seçimi, cihazın elektriksel uygunluğu ve üretici işaretlemelerine göre yapılmalıdır. İstanbul İtfaiyesi araç yangınlarına ilişkin güvenlik tavsiyelerinde de yakıt ve elektrik sistemi bulunan motor yangınlarında suyun kullanılmaması gerektiğini belirtmektedir.^[5]

Köpük nasıl söndürür?

Yangın söndürme köpüğü genel olarak su, köpük konsantresi ve havanın uygun sistem içerisinde bir araya gelmesiyle oluşturulur. Köpük özellikle yanıcı sıvı yüzeylerinde bir örtü oluşturarak yakıtın hava ile temasını azaltır. Aynı zamanda bünyesindeki su sayesinde soğutmaya katkı sağlayabilir ve yanıcı sıvıdan çıkan buharların oluşumunu sınırlandırabilir. Köpük uygulamasında üç kavram birbirinden ayrılmalıdır: Köpük konsantresi: Depolanan ana kimyasal üründür. Köpük çözeltisi: Konsantrenin suyla belirli oranda karıştırılmış hâlidir. Nihai köpük: Çözeltinin hava ile karışması sonucu oluşan köpük yapısıdır. Kullanım oranı ile köpüğün genleşme oranı aynı kavram değildir.^[6]

Her köpük her yanıcı sıvıda kullanılabilir mi?

Hayır. Köpüğün uygunluğu yalnızca “B sınıfı yangın” ifadesine bakılarak belirlenemez. Hidrokarbon esaslı yakıtlarla suyla karışabilen polar solventlerin davranışları farklıdır. Bazı sıvılar standart köpük örtüsünü bozabilir veya köpüğün etkinliğini azaltabilir. Bu nedenle köpük konsantresinin; - korunacak yakıta, - kullanılan suya, - oranlayıcı sisteme, - lans veya monitöre, - üreticinin tavsiye ettiği karışım oranına uygunluğu kontrol edilmelidir. Tek bir eski eğitim kitabındaki sabit yüzde veya basınç değerini bütün köpük ürünlerine uygulamak doğru değildir.^[6]

Kuru kimyevi toz nedir?

Kuru kimyevi tozlar, özellikle taşınabilir yangın söndürme cihazlarında yaygın kullanılan söndürücü maddelerdir. Alev bölgesindeki kimyasal zincir reaksiyonlarını baskılayarak hızlı alev kontrolü sağlayabilirler. Ancak kuru kimyevi toz tek tip değildir. ABC tozları, uygun ürünlerde A, B ve C sınıfı yangınlarda kullanılabilir. BC tozları, B ve C sınıfı yangınlara yönelik ürünlerdir. D sınıfı metal yangını tozları ise yanabilen metaller için geliştirilmiş özel ürünlerdir ve ABC/BC tozlarla aynı kabul edilmemelidir. TSE’nin güncel belgelendirme kayıtlarında farklı kapasitedeki ABC tozlu yangın söndürücülerin TS EN 3 serisi kapsamında belgelendirildiği görülmektedir.^[7]

Kuru kimyevi tozun avantajları ve sınırlamaları

Kuru kimyevi toz, alevi hızlı bastırabilmesi nedeniyle ilk müdahalede etkili olabilir. Bununla birlikte her müdahalede en uygun seçenek değildir. Tozun önemli sınırlamalarından biri güçlü bir soğutma etkisine sahip olmamasıdır. Yangının derinliklerinde ısı kalması hâlinde yeniden tutuşma meydana gelebilir. Ayrıca yoğun toz bulutu görüşü azaltabilir, solunum açısından rahatsızlık oluşturabilir ve hassas elektronik veya mekanik ekipmanlarda temizlik ve hasar sorunlarına yol açabilir. Bu nedenle ajan seçimi sadece ilk alev bastırma kabiliyetine göre değil, olayın tamamına göre yapılmalıdır.^[2]

Karbondioksit (CO₂) ile yangın söndürme

Karbondioksit, bazı yangın söndürme uygulamalarında kullanılan gazlı bir söndürücü ajandır. Elektriksel olarak iletken olmayan ve uygulama sonrasında katı bir kalıntı bırakmayan yapısı nedeniyle özellikle belirli elektrik ve elektronik ekipmanların bulunduğu alanlarda tercih edilebilir. B sınıfı yangın çıkması muhtemel yerlerde karbondioksitli söndürücüler, Binaların Yangından Korunması Hakkında Yönetmelik tarafından belirtilen seçeneklerden biridir. C sınıfında da kuru kimyevi toz veya karbondioksitli cihazlar öngörülmektedir. Türkoğlu Avukatlık Ofisi Ancak CO₂’nin kalıntı bırakmaması onu insan açısından zararsız yapmaz. Kapalı hacimlerde yüksek karbondioksit konsantrasyonu ciddi boğulma tehlikesi yaratabilir.^[1]

Gazlı ve temiz gazlı söndürme sistemleri

Gazlı söndürme sistemleri özellikle su veya toz kullanımının istenmediği belirli hacimlerde kullanılabilen sabit yangın söndürme sistemleridir. Bu sistemlerde kullanılan söndürücü ajan, sistemin tasarımına göre yangının kimyasal reaksiyonunu baskılayabilir veya korunan hacimdeki oksijen konsantrasyonunu kontrollü biçimde etkileyebilir. Binaların Yangından Korunması Hakkında Yönetmelik, köpüklü, gazlı ve kuru tozlu sabit otomatik söndürme sistemlerinin tesisin niteliğine ve ihtiyacına uygun, güncel, sertifikalı ve ilgili standartlara göre tasarlanmasını öngörmektedir. Gazlı sistemlerde insan güvenliği, tahliye, ön alarm, kapıların kapanması, havalandırma ve tekrar giriş prosedürleri sistem tasarımının ayrılmaz parçalarıdır.^[8]

F sınıfı yağ yangınlarında hangi söndürücü kullanılır?

F sınıfı yangınlar, pişirme cihazlarında kullanılan bitkisel ve hayvansal yağların yüksek sıcaklıkta tutuşması sonucu oluşan yangınlardır. Bu yangınlarda su kullanılmamalıdır. Yanan yağ içerisine giren su çok hızlı biçimde buhara dönüşerek yanan yağın çevreye taşınmasına ve yangının şiddetle büyümesine neden olabilir. F sınıfı uygulamalarda bu amaç için tasarlanmış ıslak kimyasal veya uygun su bazlı özel söndürücü ürünler kullanılabilir. Söndürücünün cihaz üzerindeki F sınıfı performans işaretine ve üretici talimatına bakılması gerekir. TSE’nin güncel ürün belgelendirme kayıtlarında F sınıfına yönelik su bazlı taşınabilir söndürücülerin ayrı olarak belgelendirildiği görülmektedir.^[7]

Metal yangınlarında neden özel söndürücü gerekir?

D sınıfı yangınlar magnezyum, sodyum ve benzeri yanabilen metal türlerini kapsar. Metal yangınlarında standart ABC kuru kimyevi tozların veya suyun otomatik olarak uygun olduğu düşünülmemelidir. Bazı metaller suyla veya başka söndürme ajanlarıyla tehlikeli reaksiyon gösterebilir. Bu nedenle D sınıfı yangınlar için özel olarak üretilmiş metal yangını söndürücüleri kullanılır. Binaların Yangından Korunması Hakkında Yönetmelik de D sınıfı yangın riski bulunan yerlerde öncelikle kuru metal tozlu söndürme cihazlarını belirtmektedir. Türkoğlu Avukatlık Ofisi Kullanılacak D sınıfı ajanının hangi metal türleri için uygun olduğu ürün belgesinden ayrıca kontrol edilmelidir.^[1]

Elektrik yangınlarında hangi söndürücü kullanılmalıdır?

Enerji altında bulunan elektrik ekipmanı, Türkiye ve Avrupa yangın sınıflandırmasında ayrı bir yangın sınıfı değildir. Bir elektrik panosunda, motorunda veya elektronik cihazda çıkan yangının sınıfı yanan malzemeye göre belirlenir; ancak ekipmanın enerjili olması ek bir elektrik çarpması tehlikesi oluşturur. Bu nedenle söndürücü seçilirken yalnızca yangın sınıfına değil, cihazın elektrikli ekipmanda kullanıma uygunluk bilgisine de bakılmalıdır. Mümkün ve güvenliyse enerji kaynağının yetkili yöntemle kesilmesi müdahale riskini azaltır. Enerjinin kesildiği varsayılmadan müdahale yapılmamalıdır.^[2]

Binalarda söndürücü tipi nasıl belirlenir?

Türkiye’de taşınabilir söndürme cihazlarının seçimi için temel düzenlemelerden biri Binaların Yangından Korunması Hakkında Yönetmelik’in 99’uncu maddesidir. Yönetmeliğe göre söndürücülerin tipi ve sayısı mekândaki mevcut durum ve risklere göre belirlenir. Yönetmelik genel olarak; - A sınıfı risklerde çok maksatlı kuru kimyevi tozlu veya sulu, - B sınıfı risklerde kuru kimyevi tozlu, karbondioksitli veya köpüklü, - C sınıfı risklerde kuru kimyevi tozlu veya karbondioksitli, - D sınıfı risklerde kuru metal tozlu söndürme cihazlarını öncelikli seçenekler arasında saymaktadır. Dolayısıyla yalnızca “binaya yangın tüpü almak” yeterli değildir; söndürücünün riskle uyumlu olması gerekir.^[1]

Hangi söndürücü hangi yangında kullanılır?

Genel bir başlangıç rehberi olarak: A sınıfı: Su, uygun köpük veya çok maksatlı ABC kuru kimyevi toz kullanılabilir. B sınıfı: Uygun köpük, kuru kimyevi toz veya karbondioksit kullanılabilir. C sınıfı: Kuru kimyevi toz veya uygun şartlarda karbondioksit kullanılabilir. Asıl öncelik güvenli şekilde gaz kaynağının kesilmesidir. D sınıfı: Yanan metal türüne uygun özel D sınıfı söndürme ajanı kullanılmalıdır. F sınıfı: F sınıfı için belgelendirilmiş ıslak kimyasal veya uygun özel söndürücü kullanılmalıdır. Bu tablo genel bir eğitim rehberidir. Gerçek olayda ajan seçimi ürün etiketi, risk değerlendirmesi ve ilgili kurumun operasyon prosedürüne göre yapılmalıdır.^[1]

Yanlış söndürücü seçimi neden tehlikelidir?

Yanlış söndürücü madde kullanımı yangını söndürmek yerine olayın büyümesine veya yeni tehlikelerin oluşmasına neden olabilir. Örnek olarak; - kızgın yağ üzerine su uygulanması, - reaksiyon gösterebilen metallere uygun olmayan ajan uygulanması, - enerjili elektrik ekipmanına uygun olmayan söndürücü kullanılması, - kapalı hacimde CO₂ boşaltılırken insan güvenliğinin dikkate alınmaması ciddi risk oluşturur. Söndürücünün adı tek başına yeterli değildir. Ürün etiketi, yangın sınıfı işaretleri, kullanım sınırları ve üretici talimatları mutlaka dikkate alınmalıdır.^[2]

Kısa özet

Yangın söndürme maddeleri arasında su, köpük, kuru kimyevi toz, karbondioksit, temiz gazlı ajanlar ve özel yangınlara yönelik söndürücüler bulunur. Her söndürücü maddenin çalışma şekli ve kullanım alanı farklıdır. Doğru ajan seçimi; yangın sınıfı, yanan madde, ortam, elektriksel tehlikeler ve insan güvenliği birlikte değerlendirilerek yapılmalıdır. Türkiye’de taşınabilir söndürücülerin seçimi ve sabit sistemlerin tasarımı Binaların Yangından Korunması Hakkında Yönetmelik ile ilgili Türk ve Avrupa standartları çerçevesinde değerlendirilmelidir.^[1]

İlgili standartlar

TS EN 2; TS EN 3 serisi; TS EN 1866 serisi; Binaların Yangından Korunması Hakkında Yönetmelik Madde 98 ve 99

İlgili mevzuat