Yangın tüpü seçimi, yangınla ilk müdahalede en kritik konulardan biridir. Çünkü yanlış söndürücü kullanımı zaman kaybına, yangının büyümesine ve bazı durumlarda ilave tehlikeye yol açabilir. İstanbul İtfaiyesi eğitim materyalinde de söndürme maddesinin yanlış kullanılmasının yangının yayılmasına neden olabileceği açıkça belirtilir. Bu nedenle “yangın tüpü” tek bir ürün gibi düşünülmemeli; hangi tüpün hangi yangın türünde etkili olduğu bilinmelidir.

Türkiye’de bina ve işyeri düzeninde temel mantık, uygun tipte ve yeterli sayıda söndürücünün görünür, işaretli ve kolay ulaşılabilir şekilde yerleştirilmesidir. Yönetmelik; söndürücülerin kapı arkasına, kapalı dolaplara veya erişimi zor alanlara konulmamasını, dengeli dağıtılmasını ve ulaşma mesafesinin en fazla 25 metre olmasını ister. Ayrıca düşük tehlike sınıfında her 500 m², orta ve yüksek tehlikede her 250 m² için en az 1 adet 6 kg’lık cihaz öngörülür.

Yangın tüpü çeşitleri nelerdir?

1. Kuru kimyevi tozlu yangın tüpleri
   • Kuru kimyevi tozlu söndürücüler, Türkiye’de en yaygın kullanılan taşınabilir yangın tüpleridir. İstanbul İtfaiyesi materyalinde kuru kimyevi toz; ABC tozu, BC tozu ve D tozu olarak ayrılır. Aynı kaynakta ABC ve BC tozlarının A, B, C sınıfı yangınlarda ve belirli elektrik risklerinde kullanılabildiği; D tozunun ise metal yangınları için özel olduğu gösterilir.
   • ABC kuru kimyevi tozlu tüpler çok amaçlı kullanım avantajı nedeniyle ev, ofis, apartman, işyeri ve araçlarda en sık görülen tiptir. Katı madde, yanıcı sıvı ve gaz yangınlarında tercih edilir. Genel kullanım açısından en pratik taşınabilir söndürücü tipi budur.
   • BC kuru kimyevi tozlu tüpler daha çok sıvı ve gaz yangınlarında öne çıkar. Her yerde ilk tercih olmayabilir; ama özellikle yanıcı sıvı/gaz riskinin öne çıktığı alanlarda kullanılabilir.
   • D tipi tozlu tüpler ise özel amaçlıdır. Magnezyum, sodyum, potasyum, alüminyum tozu gibi metal yangınları için geliştirilir ve standart ev/ofis yangınlarında genel çözüm olarak düşünülmez.
2. Karbondioksitli (CO2) yangın tüpleri
   • CO2 tüpleri özellikle elektrik kaynaklı riskler ve hassas cihazların bulunduğu alanlarda önemlidir. İstanbul İtfaiyesi’nin tablosunda CO2’nin çeşitli yangın sınıflarında ve elektrik yangınlarında kullanılabildiği gösterilir. Pratikte en büyük avantajı, tozlu tüplere göre geride yoğun kalıntı bırakmamasıdır; bu nedenle pano, server odası, laboratuvar, elektronik cihaz çevresi gibi yerlerde daha sık düşünülür. İstanbul İtfaiyesi tablosunda CO2’nin çok yönlü kullanım alanı bulunduğu açıkça yer alır.
   • Ancak CO2 her senaryoda en iyi seçim değildir. Açık alanda etkisi daha hızlı dağılabilir ve katı madde yangınlarında derin soğutma gerektiren durumlarda kuru toz veya su kadar uygun olmayabilir. Bu yüzden seçim ortamın risk profiline göre yapılmalıdır. Bu nokta, söndürme maddelerinin yangın sınıfına göre değiştiğini vurgulayan İstanbul İtfaiyesi materyaliyle uyumludur.
3. Köpüklü yangın tüpleri
   • Köpüklü söndürücüler özellikle A ve B sınıfı yangınlarda öne çıkar. İstanbul İtfaiyesi’nin tablosunda köpüğün A ve B sınıfı yangınlarda etkili olduğu gösterilir. Bu nedenle katı madde ve yanıcı sıvı yangınlarında yararlı olabilir. Sıvı yüzeyini kaplayarak oksijenle teması azaltma mantığıyla çalışır.
   • Köpüklü tüpler, özellikle yanıcı sıvı riski olan bazı alanlarda mantıklı olabilir; ancak her elektrikli ekipman yakınında ilk tercih olarak düşünülmez. Kullanım kararı verilirken üretici talimatları ve ortamın elektrik riski dikkate alınmalıdır. İstanbul İtfaiyesi’nin söndürme maddesi tablosu da seçimde yangın sınıfını esas alır.
4. Sulu söndürücüler
   • Su bazlı söndürücüler temel olarak A sınıfı yangınlarla ilişkilidir. İstanbul İtfaiyesi tablosu sulu söndürmenin esas olarak A sınıfında etkili olduğunu gösterir. Aynı materyalde, itfaiye teşkilatlarında suyun ana söndürme maddesi olmayı sürdürdüğü ve yangınların büyük bölümünde soğutma etkisinin kritik olduğu anlatılır.
   • Ancak taşınabilir tüp olarak düşünüldüğünde su her yangında uygun değildir. Özellikle yanıcı sıvı, gaz veya elektrik riski içeren olaylarda yanlış kullanım tehlikeli sonuç verebilir. Bu nedenle su bazlı söndürücüler daha sınırlı ve dikkatli kullanım gerektirir. Yangın sınıfı-söndürme maddesi uyumunu esas alan İstanbul İtfaiyesi tablosu bunu dolaylı olarak destekler.
5. Halokarbon ve özel tip söndürücüler
   • İstanbul İtfaiyesi eğitim materyalinde halokarbon da söndürme maddeleri arasında sayılır. Bunlar daha özel kullanım alanlarına yöneliktir ve her işyeri ya da konutta standart tercih değildir. Ayrıca D sınıfı metal yangınları için özel tozlar da yine genel kullanımdan ayrılan söndürücülerdir. Bu nedenle “en iyi tüp” tek değildir; ortamın riskine göre doğru tüp vardır.

Hangi yangında hangi tüp kullanılır?

Türkiye’de yönetmelik açısından önemli noktalar

Binaların Yangından Korunması Hakkında Yönetmelik tarafında taşınabilir söndürme cihazları için öne çıkan birkaç temel kural vardır:

• Yapı inşaat alanına göre uygun tipte söndürücü bulundurulmalıdır; düşük tehlikede her 500 m², orta ve yüksek tehlikede her 250 m² için en az 1 adet 6 kg’lık cihaz öngörülür.
• Söndürücülere ulaşma mesafesi en fazla 25 metre olmalıdır.
• Cihazlar görünür, işaretli, kolay erişilebilir yerlere yerleştirilmelidir; kapı arkasında, derin girintide veya kapalı dolapta tutulmamalıdır.
• ÇSGB rehberi işyerinde uygun tipte ve yeterli sayıda yangın söndürme ekipmanı bulunması, yerlerinin işaretlenmesi ve periyodik kontrol/bakımlarının yapılmasını vurgular.

Yangın tüpü seçerken nelere dikkat edilmeli?

1. Yangın sınıfı
Önce riskin türü bilinmelidir: katı madde, sıvı, gaz, metal, elektrikli ekipman gibi. Söndürücü seçimi buna göre yapılır.

2. Ortamın kullanım amacı
Ofis, depo, mutfak, pano odası, atölye, otopark, laboratuvar gibi alanlarda ihtiyaç değişir. Elektronik cihaz ağırlıklı alan ile genel kullanım alanı aynı düşünülmez. Bu, söndürme maddesinin yangın türüne göre değiştiğini belirten teknik çerçeveyle uyumludur.

3. Erişim ve görünürlük
Tüp var ama ulaşılamıyorsa pratikte yok sayılır. ÇSGB rehberi ve yönetmelik, uygun konumlandırma ve işaretlemeyi özellikle öne çıkarır.

4. Periyodik kontrol ve bakım
Yangın söndürme ekipmanının çalışır durumda olması gerekir. ÇSGB rehberi işyerlerinde periyodik kontrol ve bakımın yapılmış olmasını açıkça ister; BYKHY kılavuzu da sistem ve cihazların ilgili standartlara göre periyodik kontrole, teste ve bakıma tabi tutulmasını öngörür.

Sık yapılan hata

“Her yere aynı tüp yeter” düşüncesi yanlıştır. Genel kullanım için ABC kuru kimyevi tozlu tüpler çok yaygın ve pratiktir; ancak elektronik cihaz alanı, metal yangını riski veya sıvı yakıt alanı gibi yerlerde daha özel tercihler gerekebilir. Bu yüzden söndürücü seçimi yangın sınıfı ve ortam riskine göre yapılmalıdır.